VERHALENVERTELLERS EN DE VERTELPLEK
1. a. Worden er in uw omgeving bij bepaalde gelegenheden verhalen verteld? Zo ja, waar (thuis, buurthuizen, verjaardagen, werk, vergaderingen, vereniging, kamp, via vertellers etc.) en hoe?
b. Is het in uw omgeving gebruikelijk om verhalen aan kinderen te vertellen voor het slapen gaan? Zo ja, om welke verhalen gaat het (bijv. Klaas Vaak)? Worden de verhalen verzonnen, komen ze uit het geheugen of uit een boek?
2. Kende (kent) u in uw omgeving (groepen) (volks)verhalenvertellers? Zo ja, wie zijn dit (naam, woonplaats, beroep, geslacht, leeftijd, godsdienst) en werken deze vertellers hobbymatig of professioneel? Bestaat hun verhaalrepertoire uit Nederlandse of buitenlandse volksverhalen? Waar treden (traden) zij op?
VOLKSVERHAALMOTIEVEN
3. Kende (kent) men in uw plaats het dwaallicht? Welke betekenis hecht(te) men er aan? Zag men in het dwaallicht de zielen van ongedoopte kinderen, zetten ze mensen op het verkeerde been / laten ze mensen verdwalen of nog iets anders?
SPOKERIJ
4. Kende men het volksgeloof dat iemand die de grensstenen van zijn land verzet heeft, na zijn dood moet rondspoken als een vurige verschijning? Zo ja, hoe heet deze vuurgeest?
5. Kende men de vuurman, ook wel gloeiende kerel, brandende schoof enz. genoemd? Welke betekenis hechtte men er aan?
6. Gelooft (geloofde) men in uw omgeving dat heuvels, rivieren of ander wateren, bronnen enz. door geesten worden bewoond? Over welke locaties wordt dit verteld?
7. Gelooft (geloofde) men in elfen, witte vrouwen (witte wieven, witte juffers, enz.) en dergelijke geesten? Wat vertelt (vertelde) men van hen? Kent u ook moderne bewegingen (sjamanen/wicca's, moderne hekserij) die in elfen geloven? Spreken ze met hen of geven ze boodschappen door?
8. Kent u verhalen over gehangenen, geesten die rondwaren rond oude galgplaatsen, of plekken waar men iets 'sinisters' voelt of de aanwezigheid voelt geesten/spoken? Welke plaats(en) betreft het?
9. Bestond in de volksgedachte de 'Wilde jacht'? Zo ja, hoe heet de voorrijder (Henske met de hond, Dirk met de beer, Bommenberend etc.) ? Wat vertelt men er van? Welke benaming heeft dit volksgeloof (de Berndekesjacht, de helse jacht, de Helse wagel etc.)?
10. Zijn (waren) er verhalen over het bestaan van een hellewagen (vurige, gloeiende of ijzeren wagen, oogstwagen etc.), die onder vreselijk geraas 's nachts rondrijdt? Zo ja, wat vertelt (vertelde) men er van?
11. a. Welke dieren worden (werden) in uw omgeving als spookdieren of onheilsdieren gezien?
b. Welke worden beschouwd als een voorbode van iets (en wat dan)?
c. Welke brengen geluk of ongeluk? Kent men aan de verschijning van de zwaluw, de zwarte raaf geluk of ongeluk toe?
d. Bestaat (bestond) er geloof rondom het lieveheersbeestje (voor goed weer) of de meikever? Bestaat (bestond) er een liedje met betrekking tot dit insect? Wordt (werd) er betekenis gegeven aan het verschijnen, vliegen of rondkruipen van deze beesten? Zo ja, elke (voorspellingen)?
e. Zijn er legenden bekend waarin de zwaluw met het lijden van Christus in verband wordt gebracht? Zo ja, hoe luiden deze?
f. Waren (of zijn) er bij u bepaalde dieren of planten die het huis tegen de bliksem beschermden (beschermen). Zo ja, op welke wijze beschermden (beschermen) ze?
g. Van welke dieren zegt (zei) men dat ze in betrekking staan (stonden) tot de duivel en heksen?
h. Zijn er verhalen bekend van spookdieren die meelopen of rondlopen, zonder verder iets te doen?
12. Kent u verhalen over weerwolven?
13. Zijn er spookhuizen bekend of plekken waar men meent (meende) dat het spookt(e)? Ging het nog om een specifiek soort spook, zoals een Poltergeist of klopgeest? Welk verhaal werd hierover verteld? Bestaat het spookhuis of de spookplek nog?
14. Kent u verhalen van de onsterfelijke mens, die voor straf eeuwig dolen moet (tot de Dag des Oordeels)?
15. Kent u mensen die geesten oproepen (opriepen), zo ja, wie (naam, woonplaats, beroep, geslacht, leeftijd, godsdienst), waar en bij welke gelegenheid? Welke instrumenten gebruikt men hiervoor (bv. pendel, glaasje, ouija-bord)?
16. Kent u verhalen over een heks of ander wezen in de spiegel? Met welke formule kan men de heks oproepen?
GEBRUIKEN ETC.
17. Kent u verschillende soorten onheilspellende voortekenen? Zo ja, welke? Welke betekenis hecht(te) men er aan?
18. Gebruikt men het hoefijzer als teken van geluk?
19. Kent men het afkloppen (op onbewerkt hout)? Wanneer doet men dit?
20. a. Is (was) er een dag bekend als geluks- of ongeluksdag? Welke werkzaamheden kon men dan beter (niet) doen?
b. Hecht u waarde aan vrijdag de 13e als 'ongeluksdag', of kent u verhalen over deze dag?
c. Kent u mensen die zwarte katten vermijden of niet onder ladders doorlopen?
d. Is er een bepaalde dag van de week die voorkeur geniet (genoot) voor het huwelijk?
PROCESSIES
21. Worden in uw plaats/omgeving (nog) processies gehouden, waarin kaarsen, toortsen, lantaarns etc. worden rondgedragen? Hoe worden deze processies genoemd?
SPELLEN
22. Kent u het spel van wolf en schaap (het spel van de boze (weer)wolf, herder laat je schaapjes gaan)
RELIGIEUZE GETUIGENISSEN
Heksen / wicca
23. a. Kent u (oude) verhalen over heksen en/of heksendansplaatsen? Wat werd er over hen verteld en waar bevonden zich de dansplaatsen?
b. Hoe kan (kon) men heksen herkennen en tegenhouden (buiten de deur houden)?
c. Kent (kende) men de sleutelproef, waarbij men een sleutel met een kruis op het begin van het Sint Jansevangelie (Evangelie van Johannes) legt, waarbij de sleutel zich dan zal gaan bewegen naar de kant, waar de heks woont?
d. Kent (kende) men de haanproef, waarbij een zwarte kip in kokend water wordt gestopt, terwijl er een Bijbel op tafel ligt; wie dan het eerste binnenkomt is de heks?
e. Welke andere methoden gebruikte men om een heks te onderkennen?
f. Kent men verhalen over moderne hekserij (wicca)? Wordt er verteld over een band bloedverbond met de duivel?
ENGELEN
24 a. Kent u verhalen over (bescherm)engelen, mensen die engelen hebben waargenomen (al dan niet in combinatie met een Bijna Dood Ervaring (BDE))?
b. Kent u verhalen over reddende engelen?
SATANISME
25. Kent u verhalen rondom satanisme; rituele verkrachtingen / verdwijningen / martelingen / omgekeerde boodschappen in de muziek? (zie ook onder 'broodje aapverhalen')
SJAMANISME
26. Kent men sjamanen in uw omgeving, die geesten oproepen, spreken met stenen, rituelen
CHRISTENDOM
27. Hoe kijkt u (men) aan tegen vasten (of: ramadan)? Wanneer en welke periode wordt er gevast? Welke krachten worden aan het vasten toegedicht?
28. In welke vorm kunnen volgens gelovigen de gaven van de Heilige Geest zichtbaar worden? In profetieën, klanktaal/tongentaal (glossolalie), visioenen, dromen?
Zo ja, kunt u een voorbeeld geven?
29. Welke kracht wordt toegekend aan het kruis? Wordt het gebruikt in zaken rondom duiveluitdrijving (exorcisme)? Kent u hier verhalen over?
HEILIGEN
30. a. Kent u heiligenlegenden; verhalen over Maria, Jezus, Sint Willibrord, Sint Servaas e.d.? Kunt u zo'n verhaal vertellen?
b. Kent u wonderverhalen over bepaalde heilige, rituele voorwerpen (bijv. hostiewonder)? Kunt u zo'n verhaal vertellen?
c. Kent u ook heilige plaatsen? Waar bevinden ze zich en welke verhalen worden er over verteld?
DUIVEL
31 a. Zijn er verhalen bekend over mensen die de duivel hebben gezien of omgang met hem hebben gehad (gedanst hebben, gekaart hebben)? Kent u andere verhalen waarin de duivel een rol speelt?
b. Hoe spreekt men over de duivel (denk aan taboenamen als De Boze, Joosje, Joost, het Kwaad etc.)?
c. Kan hij ook de gestalte van een dier aannemen? Zo ja, welke (bok, kater, hond, spin). Is u daar een verhaal over bekend?
32. Zijn u bepaalde personen bekend die als duivelbanner of exorcist worden geraadpleegd? In welke gevallen gebeurt dat? In welke omgeving wordt aan duiveluitdrijving gedaan?
33. Zijn er in uw omgeving plaatsen bekend die naar de duivel zijn genoemd (zoals Duivelsberg, -brug, -gracht etc.)? Zijn daaraan volksverhalen verbonden? Zo ja, hoe luiden deze?
34. Kent u mensen die een beeld/visioen van de hel hebben gehad of demonen hebben gezien? Wie waren dat en hoe gingen hun verhalen?
35. Wordt (werd) het kaartspel gezien als het 'Duivels prentenboek'? Wat wordt (werd) nog meer als duivels gezien? Zijn hier verhalen over?
36. Kent u verhalen van mensen, dieren of voorwerpen die bezeten zijn (waren)? Wat doet men hiertegen? Kent men duiveluitdrijving? Zo ja, wat gebeurt er, worden er bepaalde woorden / zinnen opgezegd?
WONDEREN, BEKERING, GENEZING
37 a. Kent u (oude of nieuwe, al dan niet protestantse) christelijke wonder-/genezings- en/of bekeringsverhalen?
b. Kent u andere wonder-, genezings- en/of bekeringsverhalen?
ROUW EN DE DOOD
38 a. Gelooft (geloofde) men in uw omgeving dat iemands dood door voortekenen wordt (werd) aangekondigd? Zo ja, hoe noemt men deze voortekenen (verbuken, veurbuksel, etc.)?
Kent u hier voorbeelden van?
b. Wat zijn (waren) de voortekenen (het krassen van uilen en raven, het aanslaan van de waakhond, het stil blijven staan van de klok, bepaalde dromen (welke?) enz.?
c. Vinden (vonden) andere gebruiken plaats na het overlijden (uitstrooien van gerstekorrels, stilzetten van de klok, omkeren van de spiegel, luiken bij het raam sluiten)?
d. Geeft (gaf) men de dode iets mee in het graf (rozenkrans, medailles, scheermes). Zo ja, met welke bedoeling?
e. Kent u gebruiken rondom het sterven van dieren? Wordt er verteld dat dieren naar de (honden)hemel gaan? Worden ze met het hoofd (de kop) naar het oosten begraven? Worden kruizen en andere tekens op de graven geplaatst?
GEBOORTE
39 a. Zijn (waren) er bepaalde voortekenen die aangeven of het verwachte kind een meisje of een jongen zal (zou) worden of een tweeling? Gebruikte men voorwerpen om het geslacht aan te geven (bv. een gewicht aan een touwtje/slinger)?
b. Is (was) er een bepaalde leefwijze die de zwangere vrouw in acht moe(s)t nemen? (bv. geen werk doen, waarbij ze de handen boven de hoofd moest heffen, geen hond schoppen etc.). Wat zijn (waren) de gevolgen als de vrouw dit toch doet?
c. Wat gebeurt er volgens de volksoverlevering als een zwangere vrouw ergens van schrikt (bijv. van een dier)?
d. Wat gebeurt (gebeurde) er met de nageboorte? Hoe noemt men (in dialect) deze nageboorte?
e. Gelooft men dat de stand van de sterren (sterrenbeelden, dierenriem, planeten) tijdens de geboorte invloed heeft op het karakter of het leven van het kind? Hecht men sowieso waarde aan de stand van de sterren?
f. Kent men het verschijnsel 'met de helm geboren'? Zo ja, hoe heet deze? Wat doet men met deze helm en welke kracht bezit hij of wat verwacht men van deze kinderen in de toekomst?
g. Kent men het fenomeen dat iemand 'het tweede gezicht' heeft? Zijn er verhalen bekend van mensen die net iets meer kunnen (konden) dan een ander, of zieners/profeten? Hoe kijkt/keek men tegen deze mensen aan (het hebben van gaven).
40 a. Waar komen de kleine kinderen vandaan (ooievaar, kinderboom, boerenkool, groene kool, bloemetjes en bijtjes, vroedvrouw) volgens de verhalen?
b. Duikt de ooievaar op in uw omgeving als decoratie na een geboorte, zo ja: hoe? (op het raam/in de tuin)?
c. Hoe noemt men de ooievaar? Brengt hij geluk?
FEESTEN
41 a. kent men gebruiken, ommegangen, volksgeloof en verhalen verbonden aan de hieronder
genoemde feestdagen? Zo ja, wat gebeurt er? Kent u oude en/of moderne versjes/liedjes die
gezongen worden (werden)? Welke verhalen worden er verteld?
-25 januari (St. pauli bekering)
-10 februari (H. Scholastica)
-Sint Pieter (22 februari)
-29 februari (schrikkeljaar)
-carnaval/aswoensdag
-Pasen
-Pinksteren
-Halloween (31 oktober)
-Sint Maarten (11 november)
-Sinterklaas (5 december)
-Driekoningen (dertiendag)
-Kerstmis (25 december)
-Foekepotterij (31 december)
b. Kent (kende) men nieuwjaars-, pinkster-, mei, St. Pieters-, paasvuren of andere vuren? Hebben de vuren nog enige betekenis?
VOLKSGENEESKUNDE
42. Wat doet (deed) men met de melktanden (over de schouder gooien, begraven, in een doosje)? Vertelt (vertelde) men van de tandenmuis/ tandenfee? Worden (werden) ook de verhalen van Klaas Vaak verteld? Hoe gaan deze verhalen?
43. Kent u (oude) volksgeneeswijzen, bv. tegen de stuipen, wratten, reuma, wonden, neusbloeding, kiespijn, zenuwaandoeningen, luizen, verkoudheid?
44. Kent men bedevaarten om van een ziekte/kwaal af te komen (van een mens of dier)? Welke bedevaartsplaats betreft het? Wat neemt men mee naar de bedevaartplaats? Kent u hier verhalen over?
45. Kent u (verhalen van) magnetiseurs, wichelroedelopers, watervitalisers, voetreflexologen, reiki-meesters, gebedsgenezers etc. die worden ingezet tegen bepaalde ziekten?
46. Kent u verhalen over aardstralen en de bestrijding van dit fenomeen?
47 a. Kent u in uw omgeving mensen die spreken met bomen of naar bomen toegaan voor genezing?
b. Kunnen ziekten of kwalen worden overgebracht op een boom? Zo ja, welke bomen gebruikt men daarvoor? Waar zijn deze bomen tegenwoordig nog te vinden en zijn ze nog altijd in gebruik?
c. Welke formule werd (wordt) er uitgesproken om van de hik af te komen?
VOLKSWEERKUNDE
48. Wordt (werd) er een heilige aangeroepen om goed weer te krijgen?
49. Danst men om goed weer te krijgen of voert men bepaalde rituelen uit of kent men spreuken (sjamanisme, wicca)? Wordt er (vanuit christelijke optiek) gebeden om het weer te beïnvloeden?
OVERIGE (SAGEN)MOTIEVEN
50. Kent u (oude) verhalen over zeemeerminnen? Waar kwamen zeemeerminnen voor en
hoe gingen die verhalen?
51. Gelooft (geloofde) men in aardmannetjes (kabouters, kobolden etc.); wat vertelt men van hen? Waar werden de aardmannetjes precies gelokaliseerd (oude grafheuvel e.d.)?
52. Kent u verhalen van reuzen; hebben ze bepaalde heuvels in de omgeving (of elders)
'geschapen' volgens de verhalen?
53. Zijn er verhalen bekend die een naamsverklaring geven voor bepaalde gebieden, een stad of een dorp, het land of de regio; of voor (het ontstaan van) het gemeente-, dorps-, of stadswapen?
54 a. Kent u bijnamen van inwoners van bepaalde dorpen, steden, gebieden (bijv. klokkendieven, kalverschieters, schapenkoppen, stoepenschijters)?
Hoe luidt het bijbehorende verhaal?
b. Kent u meer verhalen die verbonden zijn met specifieke of karakteristieke personen of plaatsen?
55 a. Kende (kent) men de kinderschrik in uw regio: een monster dat langs de waterkant zit, inn het riet of het koren en ondeugende kinderen meesleurt? Hoe noemt men deze (Jan Haak, Jan Pik, de watersnaak, bullebak, okkerman enz.) wat vertelt men van hem?
b. Bestaat er tegenwoordig nog een (ander) wezen of persoon waarmee kinderen worden bang gemaakt als ze stout zijn?
56. Kende (kent) men in de omgeving verhalen over vampiers of zombies? Zo ja, wat vertelt (vertelde) men er van?
57. Gelooft (geloofde) men in de nachtmerrie - let wel: niet de droom, maar het wezen dat 's nachts mensen of dieren (in de stal) komt kwellen? Hoe noemt (noemde) men deze? Wat vertelt (vertelde) men ervan en waaraan schrijft (schreef) men deze nachtelijke kwelling toe?
Welke afweermiddelen gebruikt(e) men er tegen?
58. Kent u verhalen over verborgen schatten?
59 a. Kent u verhalen van onderaardse gangen in bijzondere of oude gebouwen?
b. Kent u volksverhalen over specifieke gebouwen, zoals kloosters, kastelen, bruggen e.d.
(denk ook aan verzonken kloosters)?
60. Kent (kende) men het mannetje in de maan? Heeft hij/zij een naam? Waarom zit hij volgens het verhaal op de maan?
61. Kent u verhalen (bv. over bastaardkinderen) of grappen over het Koninklijk Huis?
GRAPPIGE VERHALEN
62. a. Kent u Tijl Uilenspiegel-verhalen of -grappen, of leugenverhalen van (het type) Baron van Münchhausen?
b. Kent u grappige vertellingen over Reinaart de Vos?
c. Kent u lokale verhalen over nobele rovers van het type Robin Hood?
d. Kent u ook leugenverhalen van het gelukkige schot (een man raakt met een kogel een haas, vervolgens een eendennest en heeft daarna paling in zijn laarzen).
e. Kent u leugenverhalen over grote dieren of voorwerpen (de grote snoek, het grote schip)?
SPROOKJES
63 a. Kent u sprookjes, en zo ja, kunt u een aantal voorbeelden geven?
b. Werden (worden) ze in uw omgeving verteld?
c. Vertelt u de verhalen zelf en zo ja, aan wie?
GRAANCIRKELS/ UFO's
64. Kent u verhalen over (voorspellende) luchttekens, ufo's of graancirkels?
BROODJE-AAPVERHALEN, STERKE VERHALEN
65. Kent u moderne stadssagen / urban-legends / broodje-aapverhalen: verhalen die mensen
aan elkaar als waargebeurd doorvertellen, maar die dat in de meeste gevallen niet zijn? Zo ja,
hoe luidt dit verhaal en waar hoorde u het?
Voorbeelden:
kinderkidnap uit pretpark of meubelzaak
orgaanroof (gestolen nier)
sperma in de shoarmasaus
de Smileybende
de hond in de magnetron
het wandelende dekbed
tandenborstels in het achterwerk
de eeuwig brandende gloeilamp van Philips
circus-olifant gaat op auto zitten
lifter die plotseling weer verdwenen is
tuinkabouters op reis
dieventekens op de gevels
kikvorsman in verbrand bos
slangen in de riolering
de poema op de Veluwe
de autistische jongen die een pinguin uit de dierentuin meeneemt
het kunstgebit in de kabeljauw
vreemde voorwerpen in verpakt voedsel of in drank
GRAPPEN
66. Ontvangt u via e-mail wel eens kettingbrieven (hoaxes) of berichten die u waarschuwen voor virussen of andere gevaren? Zo ja, waarvoor waarschuwen zij?
Hoe frequent ontvangt u
deze berichten en van wie?
67. Kent u bepaalde fop(op)drachten, bv. het (ophalen van) de balkenschaar, het ooeivaarskuitenvet, de map met zoekgeraakte spullen, de dichte gaatjespan? Kunt u er voorbeelden van geven? Wanneer worden ze verteld?
68 Kent u 1-aprilgrappen? Zo ja, kunt u daar verhalen over vertellen?
69. Krijgt u via e-mail ook bewerkte fotograppen, ofwel Photoshopgrappen? Waarover gaan deze grappen veelal? Hoe frequent ontvangt u deze berichten en van wie?
Kunt u deze berichten aan ons mailen via e-mail?
70. Kent u nog (oude en nieuwe) moppen? Waar werden (worden) deze moppen of grappige verhalen aan u voornamelijk verteld? Vertelt u ze zelf weer door?
MIGRANTENVERHALEN
71. a. Kent u verhalen van Nasreddin Hodja (Turkije)?
b. Kent u verhalen van de spin Anansi (Suriname/Antillen/Afrika)?
c. Kent u verhalen van Temel (Turkije)?
d. Kent u verhalen van Keloglan (Turkije)?
e. Kent u verhalen over djinns en djinnis (o.a. Marokko)?
PERSOONLIJK / OVERIG
72. Heeft u zelf wel eens iets buitengewoons/bijzonder meegemaakt (wat u niet kon verklaren)?
73. Circuleert er in uw familiekring een bepaald (familie-)verhaal, dat telkens weer verteld wordt (bijv. op verjaardagen)? Hoe gaat dit verhaal?
74. Kent u nog andere volksverhalen waar wij niet naar gevraagd hebben?
75. Bezit u foto's waar mensen opstaan die verhalen vertellen of foto's/folders/brochures waar sprookjesmotieven (bezoek aan een sprookjespretpark, volksverhalen-/sagenroute, een sprookjesthema dat u ergens bent tegengekomen) naar voren komen? Zo ja, kunt u een kopie of scan (liefst 300 dpi) maken en deze opsturen/mailen?
76. Mogen wij nog nader contact met u opnemen als wij meer vragen over verhalen hebben?
Voeg een bijlage toe
bijlage 1
bijlage 2
bijlage 3
Verklaring
In verband met de wetgeving rond privacy en auteursrecht willen wij u vragen of u akkoord
gaat met het gebruik van de antwoorden op de vragenlijst ten behoeve van wetenschappelijk
onderzoek en publicaties. Als u hiertegen geen bezwaar maakt, willen wij u vragen
onderstaande verklaring a.u.b. te accorderen :
Ik geef mijn toestemming om de door mij aangeleverde gegevens voor wetenschappelijke
doeleinden en publicaties te gebruiken.
Ik ga met bovenstaande verklaring :
Datum, 01/27/2012 |